تلرانس ضخامت و تختی ورق فولادی یک عدد جهانی ندارد؛ مقدار مجاز به استاندارد ابعادی، کلاس انتخابی در سفارش، ضخامت و عرض ورق و گاهی گرید بستگی دارد. بنابراین کنترل درست از پیش‌فاکتور شروع می‌شود: استاندارد و کلاس را بنویسید، سپس ورق کامل را در نقاط مشخص بسنجید و ضخامت و تختی را جدا ثبت کنید. در ادامه این روند را برای ورق‌های تحویلی کامل، مثلاً ورق اکسین، مرحله‌به‌مرحله می‌بینید.
چه چیزی باید در سفارش توافق شود؟
اغلب اختلاف تلرانس از سفارش مبهم می‌آید. چهار مورد را صریح بنویسید:
- استاندارد ابعادی و ویرایش: مثلاً استاندارد ابعاد و تلرانس ورق نورد گرم (برای ورق‌های اروپایی معمولاً EN 10029). نام دقیق و ویرایش را از سفارش و مشخصات پروژه بردارید.
- کلاس تلرانس ضخامت: بسیاری از استانداردها کلاس‌های مختلف (مثلاً با تلرانس منفی کمتر) تعریف می‌کنند. اگر کلاس ننویسید، فروشنده معمولاً سبک پیش‌فرض خودش را اعمال می‌کند.
- کلاس تختی: تختی هم معمولاً کلاس دارد و ممکن است به نوع فولاد و ضخامت هم وابسته باشد.
- مبنای وزن: اگر خرید بر مبنای وزن واقعی است، تلرانس ضخامت روی وزن اثر می‌گذارد؛ برای برآورد وزن تئوری از جدول و فرمول وزن ورق استفاده کنید.
جمله پیشنهادی سفارش: «ورق باید مطابق [استاندارد و ویرایش] با کلاس ضخامت [ ] و کلاس تختی [ ] تحویل شود.» جای خالی را با متن مشخصات پروژه پر کنید.
حد مجاز را چگونه از استاندارد پیدا کنیم؟
برای هر ورق، این چهار گام را طی کنید:
- ضخامت اسمی ورق سفارش را بنویسید، مثلاً 12 mm.
- عرض اسمی ورق را بنویسید، چون در بسیاری از استانداردها ردیف جدول به بازه عرض بستگی دارد.
- کلاس توافق‌شده را پیدا کنید و ردیف مربوط به بازه ضخامت و عرض را باز کنید.
- حد بالا و پایین را (مثلاً «+… / −…») یادداشت کنید و کنار فرم بازرسی بگذارید.
در این مقاله عدد تلرانس نمی‌دهیم چون هر عدد بدون استاندارد و کلاس گمراه‌کننده است. متن رسمی استاندارد را از مرجع معتبر یا از طریق فروشنده بخواهید.
کجا و چگونه ضخامت را اندازه بگیریم؟
- ابزار: کولیس یا میکرومتر برای لبه‌های قابل دسترس و ضخامت‌سنج التراسونیک برای سطح؛ ابزار باید تأییدشده یا کالیبره باشد.
- نقاط اندازه‌گیری: دست‌کم چند نقطه دورتادور ورق (چهار گوشه، وسط هر ضلع) با فاصله ثابت از لبه که استاندارد یا سفارش مشخص کرده است. یک نقطه نمونه همیشه کافی نیست.
- آماده‌سازی: زنگ و پوسته نقطه اندازه‌گیری را تمیز کنید، چون ضخامت‌سنج التراسونیک روی سطح خراب خطا می‌دهد.
- تکرار: هر نقطه را دو بار بخوانید و اگر اختلاف داشت میانگین یا مقدار بحرانی را ثبت کنید.
تختی را چگونه و جدا از ضخامت بسنجیم؟
تختی (flatness) یعنی انحراف سطح ورق از صفحه تخت و ربطی به ضخامت ندارد. دو ورق با ضخامت درست می‌تواند یکی تخت و دیگری موج‌دار باشد.
- ورق را روی سطح صاف و تراز بگذارید و بگذارید رها شود، نه با قیدبستن.
- خط‌کش فلزی راست یا شابلون با طول مشخص در استاندارد را روی سطح بگذارید.
- بیشترین فاصله بین خط‌کش و ورق را با فیلر یا خط‌کش مدرج بخوانید.
- محل و جهت اندازه‌گیری، طول خط‌کش و مقدار بیشینه را یادداشت کنید.
طول خط‌کش و روش دقیق را از استاندارد مورد توافق بخوانید؛ تغییر آن‌ها، نتیجه را تغییر می‌دهد. موج‌های لبه (edge wave) و کمانش میانی را جدا گزارش کنید.
فرم بازرسی نمونه برای ورق کامل
این فرم نمایشی است و باید با مشخصات سفارش شما کامل شود. اعداد مثال‌اند و حد مجاز در ستون «حد استاندارد» عمداً خالی است تا از متن استاندارد وارد شود.
| شماره ورق/ذوب | ضخامت اسمی (mm) | نقطه | ضخامت اندازه‌گیری (mm) | حد استاندارد | بیشینه تختی (mm) | نتیجه |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 123456-01 | 12 | گوشه A | 12.1 | — | ثبت | |
| 123456-01 | 12 | وسط ضلع طولی | 12.0 | — | ثبت | |
| 123456-01 | 12 | سطح ورق (خط‌کش 2 m) | — | نمونه 6 | ثبت |
ستون نتیجه را «مطابق»، «نامطابق» یا «نیازمند بررسی» پر کنید. هر ردیف نامطابق، عکس و محل اندازه‌گیری می‌خواهد. برای ورق‌های ضخیم‌تر و بارهای سنگین، راهنمای ورق ضخیم را هم ببینید.
مثال حل‌شده با حد فرضی
برای تمرین، فرض کنید ورقی با ضخامت اسمی 12 mm سفارش شده و کلاس توافقی حد پایین 11.7 و حد بالای 12.8 mm را می‌دهد. این حدها فرضی‌اند و فقط برای نشان دادن روش خواندن فرم‌اند؛ حد واقعی را از استاندارد بخوانید.
| نقطه | ضخامت اندازه‌گیری (mm) | داخل بازه فرضی 11.7 تا 12.8؟ |
|---|---|---|
| گوشه A | 11.8 | بله |
| گوشه B | 12.1 | بله |
| وسط ضلع طولی | 12.4 | بله |
| گوشه C | 11.6 | خیر؛ 0.1 mm کمتر از حد پایین |
یک نقطه بیرون از بازه است، پس ابتدا همان نقطه را دوباره می‌خوانیم، سطح را تمیز می‌کنیم و ابزار را کنترل می‌کنیم. اگر باز هم 11.6 بود، آن را نامطابق ثبت می‌کنیم.
اثر ضخامت بر وزن
برای شیت 1500×6000 mm مساحت 9 m² است. وزن تئوری با 12 mm برابر 9 × 12 × 7.85 = 847.8 kg است. اگر ضخامت متوسط 12.4 mm باشد، وزن 9 × 12.4 × 7.85 = 876.06 kg می‌شود؛ یعنی حدود 28.26 kg بیشتر برای هر شیت. اگر خرید بر مبنای وزن واقعی باشد، همین اختلاف در پیش‌فاکتور مهم می‌شود.
اشتباهات رایج کنترل تلرانس
- اندازه‌گیری فقط در یک نقطه یا فقط روی لبه برش‌خورده.
- قاطی‌کردن ضخامت و تختی در یک ستون.
- اندازه‌گیری روی سطحی که هنوز زنگ یا پوسته ضخیم دارد.
- استفاده از جدول عمومی بدون توجه به کلاس سفارش.
- اندازه‌گیری قطعه برش‌خورده و مقایسه آن با حد ورق کامل؛ این مقاله فقط ورق کامل تحویلی را پوشش می‌دهد.
اگر نتیجه از حد مجاز بیرون بود
قبل از اعلام مغایرت: ابزار را کنترل کنید، نقطه را دوباره بخوانید، کلاس توافق‌شده را بازبینی کنید و از اینکه ورق همان ذوب سفارش است مطمئن شوید. اگر هنوز نامطابق بود، مغایرت را مکتوب اعلام کنید و ورق را تا تصمیم مسئول کیفیت کنار بگذارید. تصمیم درباره پذیرش یا استفاده با تغییر، با مهندس مسئول و خریدار است.
گام بعدی
در استعلام ورق کامل، استاندارد ابعادی، کلاس ضخامت و کلاس تختی را بنویسید و اگر برای ورق خاصی عدد مجاز مهم است، پیش از تأمین از فروشنده تأیید مکتوب بگیرید.